سنجش تراکم استخوان نوعی معاینه است که با استفاده از آن می توان بیماریهای پوکی استخوان را تشخیص داد. در این معاینه از دوز بسیار پایینی از اشعه یونیزه به همراه اشعه ایکس برای تهیه تصاویر از قسمتهایی مانند ستون فقرات، لگن و زانو استفاده می شود. این تصاویر درارزیابی خطراتی که سلامتی استخوانی بیمار را تهدید می کند، بسیار کاربردی هستند. با مرکز پزشکی هستهای سارا همراه باشید تا هرآنچه که باید در مورد آن بدانید را مطلع شوید.
بیشتر بخوانید: بهترین مرکز پزشکی هستهای
اهمیت سنجش تراکم استخوان
سنجش تراکم استخوان یکی از روشهای استاندارد و علمی برای ارزیابی سلامت استخوانها و تشخیص زودهنگام بیماریهایی مانند استئوپنی و استئوپروز است. این آزمون به کمک فناوری تصویربرداری پیشرفته، میزان مواد معدنی موجود در استخوانها را اندازهگیری کرده و امکان شناسایی کاهش تراکم استخوان پیش از بروز شکستگیهای بالینی را فراهم میسازد. انجام این تست بهویژه در افراد بالای ۵۰ سال، زنان پس از یائسگی و افرادی با عوامل خطر زمینهای (مانند سابقه خانوادگی، مصرف طولانیمدت کورتون یا سبک زندگی بیتحرک) توصیه میشود. تشخیص زودهنگام، نقش کلیدی در پیشگیری از عوارض جدی و حفظ کیفیت زندگی بیماران دارد.
برای مشاوره و انجام اسکن هسته ای در مرکز هسته ای سارا لطفا با شماره ۰۲۱۸۸۸۰۰۵۲۶ تماس بگیرید.
انواع سنجش تراکم استخوان
سنجش تراکم استخوان (Bone Mineral Density – BMD) یکی از مهمترین روشهای تشخیص پوکی استخوان و ارزیابی سلامت استخوانها است. چندین روش مختلف برای اندازهگیری تراکم استخوان وجود دارد که هر کدام مزایا و کاربردهای خاص خود را دارند:
سنجش تراکم استخوان با اشعه ایکس دو انرژی (DEXA یا DXA)
متداولترین و دقیقترین روش سنجش تراکم استخوان است. در این روش با استفاده از اشعه ایکس با دو انرژی متفاوت، میزان تراکم مواد معدنی استخوانی اندازهگیری میشود. مناطق ستون فقرات کمری و لگن برای بررسی انتخاب میشوند. DEXA به دلیل دقت بالا، سرعت انجام و دوز پایین تابش، استاندارد طلایی محسوب میشود.
سنجش تراکم استخوان با سیتیاسکن کمی (QCT)
در این روش از سیتیاسکن با دوز پایین برای تعیین تراکم استخوان استفاده میشود. QCT قابلیت تفکیک بین استخوان کورتیکال (سخت) و ترابکولار (اسفنجی) را دارد و برای ارزیابی استخوانهای ستون فقرات به کار میرود. این روش نسبت به DEXA دقت بالاتری در سنجش تراکم سهبعدی دارد اما میزان تابش آن بیشتر است.
برای دیدن لوکیشن کلینیک هسته ای سارا از نقشه زیر استفاده نمایید.
سنجش تراکم استخوان با اولتراسوند کمی (QUS)
در این روش از امواج صوتی استفاده میشود و هیچگونه تابش یونیزهکنندهای ندارد. سنجش در استخوانهای پاشنه یا انگشتان انجام میشود. این روش قابل حمل و کمهزینه است اما دقت آن کمتر از DEXA بوده و بهعنوان روش غربالگری اولیه یا در مراکز کمتجهیزات کاربرد دارد.
سنجش تراکم استخوان با جذبسنجی رادیوگرافیک (RA)
این روش با استفاده از اشعه ایکس معمولی و تحلیل چگالی ناحیهای از استخوان، تراکم را تخمین میزند. دقت کمتری نسبت به DEXA دارد و کاربرد آن محدود است، اما به دلیل دسترسی آسان، در برخی موارد مورد استفاده قرار میگیرد.
برای دریافت مشاوره لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.
سنجش تراکم استخوان چگونه انجام می شود؟
در این روش تصویربرداری از پرتوهای اشعه ایکس برای عبور دادن از استخوانها استفاده می شود. بخشی از آن توسط بافت نرم جذب می شود اما بافتهای سخت آن را جذب نخواهند کرد. با تفکیک میزان بافت نرم و سخت از هم می تواند عددی از تراکم استخوان بدست آورد. این عدد نشان دهنده تراکم مواد معدنی در استخوانهای شما می باشد.
شما می بایست برای تصویربرداری روی تخت دراز بکشید. سپس یک ژنراتور که زیر بیمار قرار دارد، شروع به اسکن بدن بیمار می کند. حین ارزیابی پاهای بیمار درون یک بریس قرار می گیرند که باعث می شود باسن به سمت داخل بچرخد. ژنراتو یا ردیاب به آرامی بدن را اسکن می کند و هیچ دردی ندارد. با شروع اسکن، تصاویری روی مانیتور ظاهر می شود که به تعیین وضعیت بیمار کمک می کنند.
اسکن سنجش تراکم استخوان یا BMD چیست؟
اسکن تراکم استخوان یا همان سنجش تراکم استخوان یک شکل پیشرفته از فناوری اشعه ایکس می باشد که در آن اشعه ایکس جذب بدن می شود. با تابش و جذب اشعه ایکس، میزان تراکم استخوانها سنجیده می شود و اندازه استاندارد تراکم استخوان با یک عدد مشخص می شود. در واقع این روش یک روش ایمن است که برای تشخیص و معالجه بسیار کاربردی می باشد.
بیشتر بخوانید: اسکن RBC
در تصویربرداری تراکم استخوان، فرد را در معرض اشعه ایکس و پرتوهای یونیزه قرار می دهند تا تصاویری از بدن او بگیرند. این تصاویربرداری بیشتر برای نواحی مانند لگن، ران و زانو مورد استفاده قرار می گیرد. از سی تی اسکن و سونوگرافی نیز می توان برای سنجیدن تراکم استخوان استفاده کرد اما تصویربرداری سنجش تراکم استخوان دقیق تر است و برای تشخیص مشکلاتی مانند پوکی استخوان کارایی بیشتری دارد.
کاندیدای انجام اسکن تراکم استخوان
پوکی استخوان بدون علامت آغاز میشود و اغلب تا زمان بروز شکستگی، تشخیص داده نمیشود. اسکن تراکم استخوان (BMD) یک ابزار تشخیصی مهم برای شناسایی کاهش تراکم استخوان در مراحل اولیه است و به پزشکان کمک میکند تا اقدامات پیشگیرانه یا درمان مناسب را آغاز کنند. اما این تست برای همه افراد ضروری نیست در عوض، گروههای خاصی در معرض خطر بالاتر قرار دارند که انجام این اسکن برای آنها توصیه میشود:
- زنان بالای ۵۰ سال، بهویژه پس از یائسگی.
- مردان بالای ۷۰ سال.
- افراد با سابقه خانوادگی پوکی استخوان یا شکستگی لگن.
- افرادی که سابقه شکستگی با ضربه کم دارند.
- بیمارانی که داروهای کورتونی (مانند پردنیزولون) را به مدت طولانی مصرف میکنند.
- مبتلایان به بیماریهای مزمن مانند روماتیسم مفصلی، دیابت، بیماریهای کلیوی یا تیروئیدی.
- افراد با شاخص توده بدنی (BMI) پایین یا کاهش وزن قابل توجه.
- کسانی که بهدلیل اختلالات گوارشی دچار سوء جذب مواد معدنی هستند.
- افرادی با سبک زندگی کمتحرک، مصرف دخانیات یا مصرف بیشازحد الکل.
شناسایی این گروهها و انجام بهموقع اسکن تراکم استخوان، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض ناگهانی و گاه جبرانناپذیر پوکی استخوان ایفا میکند.
در سنجش تراکم استخوان چه نواحی بیشتر مورد ارزیابی قرار میگیرد
سنجش تراکم استخوان (BMD)، که با روش DEXA یا DXA انجام میشود، نواحی خاصی از بدن را مورد ارزیابی قرار میدهد که بیشترین احتمال ابتلا به پوکی استخوان و شکستگی را دارند. این نواحی بهطور هدفمند انتخاب میشوند، زیرا تغییرات تراکم استخوان در آنها بیشترین ارزش تشخیصی و بالینی را دارد. نواحی اصلی که در سنجش تراکم استخوان ارزیابی میشوند:
- ستون فقرات کمری (L1–L4): یکی از حساسترین نواحی برای تشخیص زودهنگام پوکی استخوان، بهویژه در مراحل اولیه. کاهش تراکم در این ناحیه میتواند نشاندهنده ریسک بالای شکستگیهای مهرهای باشد.
- گردن استخوان ران (Femoral Neck): ناحیهای کلیدی که در صورت کاهش تراکم، خطر شکستگی لگن را افزایش میدهد. این نوع شکستگیها در سنین بالا میتوانند پیامدهای جدی از جمله کاهش تحرک یا حتی مرگومیر داشته باشند.
- کل استخوان ران (Total Hip): ارزیابی تراکم در کل ناحیه لگن برای تخمین دقیقتر ریسک شکستگی و مقایسه با استانداردهای بینالمللی کاربرد دارد.
- ساعد دست (در برخی موارد): بهویژه زمانی که اسکن در نواحی فوق امکانپذیر نباشد (مثلا در افراد با جراحی یا آرتروز شدید در ناحیه لگن یا کمر). این ناحیه همچنین برای افرادی با وضعیت خاص اسکلتی مناسب است.
برای دریافت مشاوره و اطلاعات بیشتر از طرق لینکهای زیر با ما در ارتباط باشید.
موارد کاربرد سنجش تراکم استخوان
همانطور که پیشتر گفتیم این تصویربرداری جهت سنجیدن تراکم استخوان و تشخیص بیماریهایی مانند پوکی استخوان مورد استفاده قرار می گیرد. با افزایش سن، خطر ابتلا به پوکی استخوان افزایش پیدا می کند. در سنین یائسگی زنان بیشتر درگیر پوکی استخوان می شوند. جالب است بدانید مردان به ندرت چنین مشکلی آنها را درگیر می کند. اغلب کودکان با این بیماری روبرو می شوند و علت آن نیز می تواند مربوط به وراثت یا شرایط سخت بارداری مادر باشد که روی جنین تاثیر خود را نشان می دهد.
با استفاده از تصویربرداری تراکم استخوان فرد خیلی زودتر از موعد و در مراحل اولیه می تواند مشکل خود را بشناسد. درمان را دنبال کند و از عوارضی مانند شکستگی استخوان پیشگیری کند. این بیماران برای کنترل پوکی استخوان باید وزن خود را متعادل نگه دارند، مصرف سیگار و الکل را قطع کنند و تغذیه خود را بهبود دهند.
آمادگی سنجش تراکم استخوان
بهطور کلی، تستهای سنجش تراکم استخوان نیاز به آمادگی خاصی ندارند، اما در برخی موارد ممکن است پزشک توصیه کند که از مصرف کلسیم و ویتامین D چند ساعت قبل از انجام تست خودداری کنید. همچنین، اگر قرار است از DEXA استفاده کنید، باید به پزشک خود اطلاع دهید که آیا باردار هستید یا نه، زیرا این تست از پرتوهای ایکس استفاده میکند و ممکن است برای زنان باردار خطرناک باشد.
سنجش تراکم استخوان به آمادگی خاصی نیاز ندارد، تنها کافیست ۲۴ ساعت قبل از تصویربرداری مصرف مکملهای کلسیم را قطع کنید.
سعی کنید یک لباس آزاد به تن داشته باشید و از پوشیدن لباسهای دارای اجسام فلزی خودداری کنید.
اشیا فلزی مانند گیره فلزی، کلید، گوشواره و سایر اجسام مشابه را همراه خود حمل نکنید.
در صورتی که باردار هستید، پزشک یا تکنسین تصویربرداری را از وضعیت خود مطلع کنید. به این ترتیب تکنسین احتیاطهای لازم را برای کاهش آسیب به جنین بکار می گیرد.
چگونه سنجش تراکم استخوان به تشخیص پوکی استخوان کمک میکند؟
سنجش تراکم استخوان بهطور مستقیم برای تشخیص پوکی استخوان استفاده میشود. این بیماری بدون علائم خاصی پیشرفت میکند تا زمانی که استخوانها به اندازهای ضعیف شوند که شکستگی رخ دهد. سنجش تراکم استخوان با اندازهگیری میزان کلسیم و مواد معدنی دیگر در استخوانها، میتواند نشانههایی از کاهش تراکم استخوانی را نشان دهد. در صورت کاهش چشمگیر تراکم، احتمال ابتلا به پوکی استخوان افزایش مییابد.
در صورتی که نتایج تست نشاندهنده تراکم استخوانی پایین باشد، پزشک ممکن است داروها یا روشهای درمانی دیگر را توصیه کند تا از شکستگیهای احتمالی پیشگیری کند. بهطور کلی، هر چه تراکم استخوان کمتر باشد، خطر ابتلا به پوکی استخوان بیشتر است.
آیا سنجش تراکم استخوان در سنین مختلف ضروری است؟
سنجش تراکم استخوان برای افرادی که در معرض خطر پوکی استخوان قرار دارند، بسیار مهم است. در حالی که این تست برای افراد بالای ۵۰ سال یا کسانی که سابقه خانوادگی پوکی استخوان دارند توصیه میشود، برای افراد جوانتر نیز میتواند مفید باشد، بهویژه اگر عوامل خطر مانند مصرف سیگار، الکل یا داروهای خاص در آنها وجود داشته باشد.
در زنان، بهویژه پس از یائسگی، خطر ابتلا به پوکی استخوان افزایش مییابد. در نتیجه، سنجش تراکم استخوان در این سنین ضروری است. همچنین برای افرادی که به دلایل پزشکی از داروهایی استفاده میکنند که ممکن است باعث کاهش تراکم استخوان شوند، تست تراکم استخوان میتواند بهطور منظم انجام شود.
اسکن استخوان
چه زمانی باید سنجش تراکم استخوان انجام داد؟
سنجش تراکم استخوان برای افراد در گروههای پرخطر توصیه میشود. این گروهها شامل زنان یائسه، افرادی که سابقه خانوادگی پوکی استخوان دارند، و کسانی که داروهایی مصرف میکنند که میتواند به استخوانها آسیب برساند، هستند. پزشک ممکن است بهطور دورهای این آزمایشها را برای این افراد تجویز کند تا از وضعیت سلامت استخوانهای آنها مطلع شود.
آیا سنجش تراکم استخوان در زنان باردار مناسب است؟
سنجش تراکم استخوان در زنان باردار توصیه نمیشود مگر در موارد اضطراری. این تست از پرتوهای ایکس استفاده میکند که ممکن است برای جنین خطرناک باشد.
جدول خلاصه سنجش تراکم استخوان
| نوع تست | T-score | تفسیر |
|---|---|---|
| نرمال | بالای -۱ | تراکم استخوان سالم و بدون خطر برای پوکی استخوان. |
| کاهش تراکم استخوان | بین -۱ و -۲.۵ | نشاندهنده کاهش جزئی در تراکم استخوان، افزایش خطر پوکی استخوان. |
| پوکی استخوان | زیر -۲.۵ | تراکم استخوانی بسیار پایین و نشاندهنده ابتلا به پوکی استخوان. |
نتیجهگیری
سنجش تراکم استخوان یکی از ابزارهای مهم برای تشخیص و مدیریت بیماریهایی مانند پوکی استخوان است. این فرآیند میتواند کمک کند تا از شکستگیهای استخوانی جلوگیری کرده و برنامههای درمانی مناسبی برای تقویت سلامت استخوانها تدوین شود. آگاهی از زمان مناسب انجام این تست و درک نتایج آن به افراد کمک میکند تا سلامت استخوانهای خود را حفظ کرده و در صورت لزوم اقدامات لازم را انجام دهند.
سوالات متداول سنجش تراکم استخوان
سنجش تراکم استخوان چیزی حدود ۲۰ الی ۳۰ دقیقه طول می کشد. ممکن است هر دو سال لازم باشد این تصویربرداری را تکرار کنید.
در این تصویربرداری یک فاکتور به نام T وجود دارد که باید بین ۱- و ۱+ باشد. اگر عدد T در این بازه بود، وضعیت جسمی شما نرمال است. اگر ۱.۵- باشد، احتمالا شما پوکی استخوان خفیف دارید. هر چقدر این عدد منفی بالاتر برود، شدت پوکی استخوان را در شما نشان می دهد.
جواب این تصویربرداری بلافاصله به شما ارائه می شود.