اسکن مجاری اشکی چیست و چرا انجام آن اهمیت دارد؟

اسکن مجاری اشکی یکی از روش‌های تخصصی تصویربرداری پزشکی است که با هدف بررسی عملکرد و شناسایی هرگونه انسداد در مسیر تخلیه اشک از چشم‌ها انجام می‌شود. این روش با بهره‌گیری از مقدار بسیار کمی ماده رادیودارو و ثبت تصاویر توسط دوربین گاما، امکان ارزیابی دقیق وضعیت آناتومیکی و عملکردی مجاری اشکی را فراهم می‌سازد. اسکن مجاری اشکی روشی غیرتهاجمی، ایمن و موثر است که برای بیمارانی توصیه می‌شود که دچار ریزش مداوم اشک یا علائم مرتبط با انسداد مجاری اشکی هستند. در ادامه، به معرفی جزئیات این روش، مراحل انجام آن و نکات مهم پیش از انجام اسکن پرداخته خواهد شد.

نحوه انجام اسکن مجاری اشکی

اسکن مجاری اشکی در بخش پزشکی هسته‌ای (CT/SPECT) انجام می‌شود و روشی ایمن برای بررسی عملکرد مسیر تخلیه اشک است. در ابتدای فرایند، چند قطره از رادیودارو (حاوی مقدار بسیار کمی ماده ایزوتوپی) با استفاده از پیپت در هر یک از چشم‌های بیمار چکانده می‌شود. این رادیودارو به‌عنوان ردیاب رادیویی عمل کرده و به دوربین گاما امکان می‌دهد مسیر عبور اشک را در مجاری اشکی به‌دقت دنبال و ثبت کند.

این قطره هیچ‌گونه عارضه‌ای برای بیمار ایجاد نمی‌کند و بر بینایی یا احساس راحتی چشم‌ها تاثیری ندارد. در طول انجام اسکن، لازم است بیمار تا حد امکان بی‌حرکت بماند تا تصاویر با کیفیت بهتری ثبت شود. با این حال، باز و بسته کردن چشم‌ها در صورت نیاز، مانعی برای ثبت نتایج دقیق نخواهد بود.

مدت زمان انجام اسکن حدود ۱۵ دقیقه است، اما بسته به شرایط بیمار و سرعت عبور رادیودارو از مجاری اشکی، ممکن است تا یک ساعت نیز به طول انجامد. برای اطمینان از دقت و کیفیت نتایج، توصیه می‌شود این بررسی در بهترین مرکز پزشکی هسته ای انجام شود.

نحوه عملکرد سیستم تخلیه اشک

نحوه عملکرد سیستم تخلیه اشک به گونه‌ای است که با حفظ رطوبت و شفافیت سطح چشم، از خشکی و تحریک آن جلوگیری می‌کند. اشک‌ها توسط غدد اشکی که در بخش بالایی و خارجی پلک فوقانی هر چشم قرار دارند، تولید می‌شوند. پس از ترشح، اشک بر سطح چشم پخش شده و سپس به سمت گوشه داخلی چشم‌ها در نزدیکی بینی هدایت می‌شود.

در این ناحیه، اشک از طریق کانال‌های باریکی به نام کانالیکول وارد کیسه اشکی می‌شود کیسه‌ای که در کناره بینی و محل اتصال پلک‌ها قرار دارد. در ادامه، مایع از طریق مجرای نازولاکریمال (مجرای بینی و اشکی) به داخل بینی تخلیه می‌گردد.

در پایان این مسیر، اشک وارد حفره بینی شده و دوباره جذب بدن می‌شود به همین دلیل است که هنگام گریه، آبریزش بینی نیز رخ می‌دهد. این سیستم هماهنگ و دقیق، تضمین‌کننده سلامت و کارکرد طبیعی چشم‌هاست.

بیشتر بخوانید: اسکن دینامیک کلیه

آمادگی های لازم قبل از انجام اسکن مجاری اشکی

پیش از انجام اسکن مجاری اشکی، رعایت برخی نکات و آماده‌سازی‌های ساده می‌تواند به بهبود کیفیت تصاویر و دقت نتایج کمک کند. این اقدامات نه‌تنها موجب تسهیل روند انجام اسکن می‌شوند، بلکه به حفظ ایمنی و راحتی بیمار نیز کمک خواهند کرد. در ادامه، مهم‌ترین توصیه‌ها و مراقبت‌های پیش از انجام اسکن بیان شده است:

• شست‌وشوی چشم‌ها: پیش از انجام اسکن، چشم‌های خود را با آب فراوان و تمیز بشویید تا از هرگونه آلودگی یا ترشحات احتمالی پاک شوند.
• پرهیز از آرایش چشم: خانم‌ها باید از به‌کار بردن مواد آرایشی مانند ریمل، خط چشم و سایه، پیش از انجام اسکن خودداری کنند، زیرا این مواد ممکن است بر دقت نتایج تصویربرداری تاثیر بگذارند.
• همراه داشتن فرد کمکی: برای بیماران مسن، کودکان، افراد دارای ناتوانی جسمی یا ذهنی و بیماران بدحال، حضور یک همراه ضروری است تا در طول مراحل اسکن و پس از آن کمک‌رسان باشد.
• اطلاع از وضعیت بارداری: در صورت باردار بودن یا احتمال بارداری، لازم است پیش از انجام اسکن، حتما موضوع را به کادر پزشکی اطلاع دهید تا از انجام روش‌های جایگزین یا اقدامات ایمنی مناسب استفاده شود.
• اطلاع از مصرف دارو یا بیماری خاص: اگر داروی خاصی مصرف می‌کنید یا دچار بیماری چشمی یا آلرژی هستید، این موارد را پیش از اسکن با پزشک یا تکنسین مربوطه در میان بگذارید.

رعایت این موارد ساده، نقش مهمی در انجام دقیق، ایمن و موفقیت‌آمیز اسکن مجاری اشکی دارد.

راه های پیشگیری از انسداد مجرای اشک

پیشگیری از انسداد مجرای اشک نقش مهمی در حفظ سلامت چشم‌ها و جلوگیری از بروز مشکلاتی مانند عفونت، التهاب و ریزش مداوم اشک دارد. رعایت بهداشت فردی و مراقبت‌های ساده روزمره می‌تواند احتمال بروز این عارضه را تا حد زیادی کاهش دهد. در ادامه، مهم‌ترین توصیه‌ها برای پیشگیری از انسداد مجرای اشکی آورده شده است:

• از مالیدن چشم‌ها خودداری کنید: مالیدن چشم‌ها می‌تواند باعث تحریک بافت‌های اطراف مجرای اشک و انتقال آلودگی یا میکروب به چشم شود.
• دست‌ها را مرتب و به‌صورت کامل بشویید: شست‌وشوی منظم دست‌ها به جلوگیری از انتقال آلودگی و باکتری‌ها به چشم کمک می‌کند.
• وسایل آرایشی قدیمی را تعویض کنید: استفاده از ریمل، خط چشم یا سایه‌های قدیمی ممکن است باعث آلودگی چشمی شود. بهتر است لوازم آرایش چشم هر سه تا شش ماه یک‌بار تعویض شوند.
• لوازم آرایش خود را با دیگران به اشتراک نگذارید: انتقال آلودگی از طریق وسایل آرایشی مشترک یکی از دلایل شایع عفونت‌های چشمی است.
• مراقبت صحیح از لنزهای تماسی: در صورت استفاده از لنز، حتما طبق دستور پزشک یا سازنده، لنزها را تمیز و ضدعفونی کرده و در زمان مقرر تعویض کنید. خوابیدن با لنز یا استفاده طولانی‌مدت از آن می‌تواند زمینه‌ساز التهاب و انسداد مجاری اشکی شود.
• حفظ رطوبت چشم‌ها: استفاده از اشک مصنوعی یا قطره‌های مرطوب‌کننده در صورت خشکی چشم می‌تواند از التهاب و بسته شدن مجاری اشکی جلوگیری کند.
• تغذیه مناسب و مصرف مکمل‌ها: مصرف مکمل‌هایی مانند متاویژن و سایر ویتامین‌های تقویت‌کننده چشم (به‌ویژه ویتامین A و امگا–۳) می‌تواند به حفظ سلامت بافت‌های چشمی و عملکرد طبیعی مجاری اشکی کمک کند.
• معاینه دوره‌ای چشم‌ها: مراجعه منظم به چشم‌پزشک، به‌ویژه در صورت سابقه عفونت یا التهاب چشمی، به تشخیص زودهنگام مشکلات و پیشگیری از انسداد کمک می‌کند.

رعایت این نکات ساده و موثر، بهترین راه برای حفظ سلامت چشم‌ها و پیشگیری از انسداد مجرای اشکی است.

علائم بسته شدن مجاری اشک چیست؟

بسته شدن مجاری اشکی می‌تواند باعث تجمع اشک در چشم و ایجاد ناراحتی‌های مختلفی شود. این وضعیت اغلب به دلیل انسداد در مسیر تخلیه اشک رخ می‌دهد و در صورت درمان‌نشدن، ممکن است به عفونت‌های چشمی منجر شود. شناخت علائم اولیه این مشکل به تشخیص سریع‌تر و درمان موثرتر کمک می‌کند. در ادامه، مهم‌ترین نشانه‌های بسته شدن مجاری اشکی آورده شده است:

• اشک‌ریزش مداوم (آبریزش چشم): شایع‌ترین علامت انسداد مجرای اشکی، جاری شدن بی‌وقفه اشک از چشم است، حتی بدون وجود احساس گریه.
• قرمزی و سوزش چشم آسیب‌دیده: تحریک سطح چشم به‌دلیل تجمع اشک و التهاب می‌تواند باعث قرمزی، سوزش و احساس جسم خارجی در چشم شود.
• تخلیه مخاط یا ترشحات از چشم: در برخی موارد، ترشحات چسبناک یا زردرنگ از چشم خارج می‌شود که نشانه‌ای از عفونت احتمالی است.
• تشکیل پوسته در اطراف پلک‌ها: خشک شدن ترشحات در لبه پلک‌ها باعث ایجاد پوسته و چسبندگی به‌ویژه هنگام بیدار شدن از خواب می‌شود.
• عفونت‌های مکرر چشمی (مانند کنژکتیویت یا چشم صورتی): انسداد مزمن مجرا، احتمال ابتلا به عفونت‌های باکتریایی و التهابی را افزایش می‌دهد.
• تاری دید: تجمع اشک روی سطح قرنیه ممکن است باعث کاهش موقت وضوح بینایی شود.
• درد و تورم در گوشه داخلی چشم: ناحیه بین چشم و بینی ممکن است حساس، متورم یا دردناک شود، به‌ویژه در موارد همراه با عفونت.
• تب در صورت وجود عفونت باکتریایی: در برخی بیماران، به‌ویژه در موارد پیشرفته، تب نیز ممکن است مشاهده شود.

نکته مهم اینکه همه موارد آبریزش چشم الزاما ناشی از انسداد مجرای اشکی نیستند. عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی، آلرژی‌ها، التهاب سینوس‌ها یا حتی قرار گرفتن طولانی در معرض باد و نور خورشید نیز می‌توانند علائمی مشابه ایجاد کنند. در صورت بروز هر یک از نشانه‌های ذکرشده، مراجعه به چشم‌پزشک برای بررسی دقیق و تشخیص علت اصلی توصیه می‌شود.

بیشتر بخوانید: اسکن پزشکی هسته ای

ویژگی	اسکن مجاری اشکی (Dacryoscintigraphy)	سی‌تی اسکن (CT) چشم	ام‌آر‌آی (MRI) چشم	سونوگرافی چشم
هدف اصلی	بررسی انسداد و عملکرد مجاری اشکی	بررسی ساختار استخوانی و بافت‌های اطراف چشم	بررسی بافت نرم و عروق چشم	ارزیابی چشم و بافت‌های اطراف با امواج صوتی
روش تصویربرداری	استفاده از رادیودارو و دوربین گاما	پرتوهای ایکس	میدان مغناطیسی و امواج رادیویی	امواج صوتی با فرکانس بالا
ایمن بودن	بسیار ایمن، کمترین دوز پرتوزایی	دارای پرتو ایکس، دوز کم تا متوسط	ایمن، بدون پرتو یونیزان	کاملا ایمن، بدون پرتو
دقت در مجاری اشکی	بسیار بالا	متوسط، بیشتر برای آناتومی استخوان	خوب، بیشتر برای بافت نرم و عروق	محدود، برای انسداد دقیق مجاری مناسب نیست
مدت زمان انجام	۱۵ تا ۶۰ دقیقه	۵ تا ۲۰ دقیقه	۲۰ تا ۴۵ دقیقه	۱۰ تا ۳۰ دقیقه
نیاز به آمادگی ویژه	شست‌وشوی چشم، خودداری از آرایش، اطلاع‌رسانی بارداری	نیاز نیست	نیاز نیست، در صورت وجود فلزات بدن محدودیت دارد	نیاز نیست
مزیت اصلی	ارزیابی عملکرد و مسیر اشک به‌صورت دینامیک	نمایش ساختار استخوانی و شکستگی‌ها	نمایش دقیق بافت نرم و عروق	روش سریع و ایمن، بدون پرتو

مراقبت های پس از انجام اسکن

اسکن مجاری اشکی نیازی به مراقبت‌های خاصی ندارد اما حتما پس از انجام اسکن بیمار باید داخل چشم‌های خود را با آب فراوان شستشو دهد.  به این نکته نیز توجه داشته باشید که به مدت ۸ ساعت از نزدیک شدن به کودکان زیر ۱۲ سال و خانم‌های باردار خودداری کرده و حداقل ۱ الی ۲ متر فاصله را حفظ نمایید. همان طور که اشاره کردیم این اسکن برای زنان باردار مناسب نیست. مادران شیرده می‌توانند اسکن مجاری هسته‌ای انجام دهند اما از تماس نزدیک طولانی مدت با نوزاد به مدت ۱۲ تا ۲۴ ساعت خودداری کنید. 

نتیجه گیری

اسکن مجاری اشکی روشی ایمن و دقیق برای تشخیص انسداد و بررسی عملکرد مسیر تخلیه اشک است. این روش با استفاده از رادیودارو و تصویربرداری گاما، به پزشکان امکان می‌دهد مشکلات چشمی را به‌طور دقیق شناسایی و درمان مناسب را تجویز کنند. رعایت آمادگی‌های پیش از اسکن و شناخت علائم انسداد مجاری اشکی، نقش مهمی در افزایش دقت نتایج و حفظ سلامت چشم‌ها دارد.

سوالات متداول