در اسکن هسته ای(رادیوایزوتوپ) از مواد رادیواکتیو استفاده می شود و با اهداف مختلفی مورد استفاده قرار می گیرد. یکی از کاربردهای اسکن هسته ای، تشخیص بیماری های استخوان می باشد. حال شاید برای شما هم سوال باشد که آیا اسکن هسته ای استخوان خطرناک است؟ آیا عوارضی دارد؟ در چه زمینه هایی می توان از اسکن استخوان استفاده کرد؟ با مرکز پزشکی هستهای سارا همراه باشید.
میزان پرتو دریافتی در اسکن استخوان چقدر است؟
میزان پرتو دریافتی در اسکن هستهای استخوان بسیار کمتر از آن چیزی است که اغلب افراد تصور میکنند. در این روش تصویربرداری، از مقادیر بسیار کمی از مواد رادیواکتیو استفاده میشود که بهصورت تزریقی وارد بدن میشوند و بهطور هدفمند در استخوانهایی با فعالیت غیرعادی تجمع مییابند. میزان پرتوی دریافتی در این اسکن معمولا بین ۶ تا ۸ میلیسیورت (mSv) است این مقدار در محدوده ایمن قرار دارد و قابلمقایسه با دوز کلی پرتوهایی است که ممکن است در چند ماه زندگی روزمره از منابع طبیعی مانند نور خورشید یا اشعه زمین دریافت کنیم.
بهعلاوه، این پرتوها نیمهعمر کوتاهی دارند و ظرف چند ساعت تا نهایتا یکی دو روز از بدن دفع میشوند. دستگاهها و مواد مورد استفاده نیز تحت نظارت دقیق سازمانهای هستهای و بهداشتی تولید و کنترل میشوند. بنابراین، اگرچه مانند هر روش تصویربرداری پرتوی، اسکن هستهای هم باید تنها در صورت نیاز پزشکی انجام شود، اما میزان پرتوی آن در حد ایمن و کنترلشده است و برای اغلب بیماران خطری جدی بههمراه ندارد.
چه افرادی نباید اسکن هستهای انجام دهند؟
اسکن هستهای استخوان روشی ایمن و کمتهاجمی برای بررسی مشکلات اسکلتی مانند شکستگیهای پنهان، عفونت یا متاستازهای استخوانی است، اما با وجود دوز پایین پرتو، انجام آن برای همه افراد مناسب نیست. برخی شرایط خاص وجود دارد که در آنها باید از انجام این اسکن خودداری کرد یا با احتیاط ویژه و مشورت دقیق با پزشک متخصص انجام شود تا از بروز عوارض احتمالی جلوگیری گردد. افرادی که نباید اسکن هستهای انجام دهند عبارتند از:
- زنان باردار: حتی دوز پایین پرتو ممکن است به جنین در حال رشد آسیب برساند. اگر احتمال بارداری وجود دارد، باید پیش از اسکن به پزشک اطلاع داده شود.
- زنان شیرده: ماده رادیواکتیو ممکن است وارد شیر شود توصیه میشود برای مدتی پس از اسکن شیردهی متوقف شود تا دارو از بدن دفع گردد.
- افراد با نارسایی کلیوی شدید: چون ماده رادیواکتیو از طریق ادرار دفع میشود، عملکرد ضعیف کلیهها ممکن است مانع دفع مناسب آن گردد و تجمع ماده در بدن را افزایش دهد.
- افراد دارای حساسیت شدید به رادیوداروها: اگر سابقه آلرژی به مواد تزریقی پزشکی یا رادیوداروها وجود داشته باشد، باید پیش از اسکن به پزشک اطلاع داده شود.
- کودکان (در شرایط غیرضروری): در کودکان، به دلیل حساسیت بالاتر بدن به پرتو، این اسکن فقط در صورت ضرورت واقعی و با دوز تنظیمشده باید انجام شود.
در همه این موارد، تصمیم نهایی برای انجام یا عدم انجام اسکن باید با نظر پزشک متخصص و بر اساس مزایا و ریسکهای فردی گرفته شود.
برای رزرو نوبت اسکن هستهای استخوان همین حالا با شماره ۰۲۱۸۸۸۰۰۵۲۶ تماس حاصل فرمایید.
مقایسه خطرات اسکن استخوان با سایر روشهای تصویربرداری
مقایسه خطرات اسکن استخوان با سایر روشهای تصویربرداری نشان میدهد که اگرچه این روش از مواد رادیواکتیو استفاده میکند، اما میزان پرتو دریافتی آن معمولا در محدودهای ایمن و کنترلشده قرار دارد. برخلاف باور عمومی، خطرات اسکن هستهای استخوان در بسیاری از موارد کمتر یا قابلمقایسه با روشهایی مانند سیتیاسکن است و حتی در برخی موارد ایمنتر از آن محسوب میشود.
برای مثال، سیتیاسکن معمولا دوز پرتوی بالاتری نسبت به اسکن هستهای دارد، بهویژه اگر برای بررسی بخشهای وسیع از بدن انجام شود. از طرفی، MRI گرچه از امواج رادیویی بهجای پرتو استفاده میکند و از نظر پرتوی کاملا بیخطر است، اما در برخی بیماران (مثل افرادی با ایمپلنت فلزی یا ترس از فضای بسته) قابل استفاده نیست. در مقابل، اسکن استخوان بدون درد، بدون نیاز به بیهوشی، و با دوز رادیواکتیو پایین انجام میشود.
بهطور کلی، در مقایسه با روشهایی مانند رادیوگرافی ساده، سیتیاسکن یا MRI، اسکن هستهای استخوان خطر بسیار محدودی دارد و مزایای عملکردی آن در تشخیص زودهنگام اختلالات استخوانی، آن را به ابزاری ارزشمند و نسبتا کمخطر تبدیل کرده است. با این حال، انتخاب روش مناسب باید بر اساس شرایط بیمار، نوع مشکل و نظر پزشک متخصص انجام شود.
کاربرد اسکن هستهای استخوان
اسکن هستهای استخوان یکی از پیشرفتهترین روشهای تصویربرداری در پزشکی هستهای است که بهویژه برای شناسایی ناهنجاریهایی بهکار میرود که در عکسبرداری ساده یا حتی MRI قابل مشاهده نیستند. این روش با استفاده از مواد رادیواکتیو بسیار کمخطر، بهصورت هدفمند نواحی از استخوان را که فعالیت غیرعادی دارند (مثل التهاب، تومور یا شکستگی) مشخص میکند. به همین دلیل، اسکن استخوان در بسیاری از حوزههای تشخیصی، ابزار ارزشمندی محسوب میشود.
باید بدانید هر روش درمانی و تشخیصی علاوه بر مزایایی که دارند شامل عوارضی نیز هستند. قبل از اینکه بدانیم اسکن هسته ای استخوان چه تاثیری بر بدن انسان می گذارد، بهتر است بدانید برای چه اهدافی استفاده می شود. برخی از اهداف کاربرد اسکن استخوان شامل موارد ذیل می باشند:
- بررسی و تشخیص علل دردهای استخوانی نامشخص.
- بررسی پروتز و مفاصل استخوانی.
- تشخیص تومورها.
- بررسی عفونت های استخوانی( استئومیلیت، برای مثال عفونت سیستم اسکلتی).
- بررسی مشکلات و آسیب های ورزشی.
- بیماری های التهابی.
- تشخیص و یافتن شکستگی های مخفی(زمانی که نتوان با روش های رادیوتراپی شکستگی را تشخیص داد).
- بررسی پیشرفت سرطان به استخوان ها.
- شناسایی متاستازهای استخوانی.
- ارزیابی التهاب مفاصل یا آرتریتها.
- پیگیری روند ترمیم استخوان پس از جراحی یا شکستگی.
- بررسی استخوان ها در برخی از افراد که مبتلا به بیماری دیابت هستند.
در اسکن هسته ای استخوان از چه موادی استفاده می شود؟
با توجه به نوع کاربرد اسکن هسته ای بر اساس بیماری های مختلف، نوع ماده رادیواکتیو نیز تغییر پیدا می کند. در اسکن های هسته ای برای تشخیص بیماری های استخوان معمولا از رادیواکتیو تکنیسیم (technetium)، گالیم(Gallium) و یا ایندیم(Indim) استفاده می شود. در اسکن هستهای استخوان از ترکیبی خاص به نام رادیودارو استفاده میشود که شامل یک ماده رادیواکتیو و یک حامل دارویی است. رایجترین ماده رادیواکتیو مورد استفاده در این نوع اسکن، تکنِتیوم-۹۹m (Technetium-99m) است ایزوتوپی با نیمهعمر کوتاه و پرتو بسیار ضعیف که برای بدن انسان نسبتا بیخطر محسوب میشود.
این ماده رادیواکتیو به یک ترکیب شیمیایی متصل میشود که تمایل خاصی به بافت استخوان دارد معمولا ترکیبات فسفاته مانند مدرونات یا HDP. پس از تزریق به بدن، این رادیودارو در مناطقی از استخوان که فعالیت متابولیکی بالاتری دارند (مثلا محل التهاب، تومور یا شکستگی)، بیشتر تجمع مییابد. دستگاه گاما کمرا سپس این تجمع را شناسایی و تصویربرداری میکند. با توجه به نیمهعمر کوتاه تکنِتیوم-۹۹m (حدود ۶ ساعت) و دفع طبیعی آن از بدن از طریق کلیهها، مقدار پرتو دریافتی در این فرایند محدود و قابل کنترل است. این ویژگیها باعث شدهاند که تکنسیوم بهعنوان یکی از پرکاربردترین و ایمنترین رادیوداروها در پزشکی هستهای، از جمله در اسکن استخوان، شناخته شود.
آیا اسکن هسته ای استخوان خطرناک است؟
ماده رادیواکتیو از راه های مختلف مثل سیستم وریدی، سیاهرگ یا از راه دهان وارد بدن بیمار می شود. این اشعه برای بدن مضر است و اگر به میزان زیادی وارد بدن شود به سلول های بدن آسیب چشم گیری وارد می کند. لذا دانشمندان و پزشکان در صدد کاهش عوارض و خطرات این روش عکس برداری می باشند. آنها با بهبود این روش و با استفاده از علم و تکنولوژی روز دنیا عوارض و آسیب های ناشی از این روش را به حداقل می رسانند. بدین منظور سعی می شود از حداقل میزان مواد رادیواکتیو استفاده شود تا از آسیب های ناشی از اشعه رادیواکتیو کاسته شود.
لازم به ذکر است، بایستی به مقدار لازم از مواد رادیواکتیو کاهش یابد. زیرا از یک حدی به بعد با کاهش غلظت مواد رادیواکتیو، از میزان اشعه ساطع شده از بیمار کاهش یافته و این امر بر کاهش وضوح تصویر اثر می گذارد. نکته قابل توجه در این روش، مدت زمان ماندگاری مواد رادیواکتیو استفاده شده در اسکن هسته ای استخوان می باشد. این مواد به سرعت تجزیه می شوند و از چند ساعت تا چند روز می توانند پایدار باشند. پس از آن تجزیه می شوند و نمی توان از آن ها استفاده کرد. به همین دلیل مراکزی که از این روش جهت عکس برداری استفاده می کنند روزانه به تهیه مواد رادیواکتیوی جهت اسکن هسته ای استخوان می پردازند.
صبر کردن پس از تزریق مواد رادیواکتیو به چه علت است؟
صبر کردن پس از تزریق مواد رادیواکتیو در اسکن هستهای استخوان بخش مهمی از فرایند تصویربرداری است که بههیچوجه تصادفی یا صرفا برای نظمدهی نیست بلکه دلیل آن، زمان لازم برای پخش و جذب دقیق ماده رادیواکتیو در بافت استخوانی است. پس از تزریق رادیودارو (معمولا تکنسیوم-۹۹m متصل به ترکیب فسفردار)، بدن نیاز دارد چند ساعت زمان داشته باشد تا این ماده از جریان خون بهطور کامل در مناطقی از استخوان که فعالیت متابولیکی بیشتری دارند، جذب شود.
این تاخیر معمولا حدود ۲ تا ۴ ساعت به طول میانجامد. در این مدت، رادیودارو بهصورت هدفمند در استخوانهایی با التهاب، تومور، عفونت یا شکستگی پنهان تجمع پیدا میکند. هر چه این ماده فرصت بیشتری برای توزیع و تثبیت در بافت استخوان داشته باشد، وضوح و دقت تصاویر نهایی بالاتر خواهد بود. در واقع، این زمان انتظار، کیفیت نهایی اسکن را تعیین میکند و کمک میکند تا پزشک بتواند نواحی غیرطبیعی را با دقت بیشتری تشخیص دهد. بنابراین، این صبر نهتنها ضروری، بلکه بخشی از دقت علمی و ایمنی این روش تصویربرداری بهشمار میرود.
همچنین از زمانی که مواد رادیواکتیوی به بدن انسان وارد می شود معمولا به مدت سه تا ۴ ساعت صبر می کنند. پس از آن اقدام به عکس برداری می کنند. علت این امر این است که مواد رادیواکتیو یک مدتی طول می کشد تا جذب استخوان شود تا بتوان عکس برداری موفقیت آمیز و واضحی داشت. در برخی از موارد و بیماری ها همزمان با تزریق مواد رادیواکتیو عکسبرداری هم انجام می شود. در این زمان فرد با نوشیدن آب و مایعات موادرادیواکتیوی را که جذب نشده اند شسته می شوند و از طریق ادرار دفع خواهند شد. این امر به وضوح تصویر کمک شایانی می کند و از عوارض وجود مواد رادیواکتیو در بدن می کاهد.
برای اطلاع بیشتر از هزینه اسکن استخوان می توانید مقاله هزینه اسکن هسته ای استخوان را مطالعه نمایید.
سخن آخر
با توجه به مطالب بالا باید این نکته را توجه داشته باشید که روش اسکن هسته ای استخوان علاوه بر فواید مهم آن برای رسیدن به نتیجه مطلوب لازم است یکسری نکات بهتر است رعایت شود، برای مثال اگر شما باردار هستید و یا احتمال بارداری در آینده دارید این مسئله را به پزشک خود اطلاع دهید. پیشنهاد میشود قبل از انجام اسکن آمادگی برای اسکن هسته ای استخوان را مطالعه کرده باشید.
سوالات متداول
خیر، این اسکن کاملا بدون درد است. تنها بخش تزریق رادیودارو ممکن است کمی ناراحتی ایجاد کند، مشابه آزمایش خون ساده. خود فرآیند تصویربرداری کاملاً غیرتهاجمی است.
مقدار رادیواکتیو استفادهشده بسیار کم و کنترلشده است. معمولا پس از چند ساعت تا یک روز از بدن دفع میشود و خطری برای بیشتر افراد ندارد، مگر در شرایط خاص مانند بارداری یا نارسایی کلیوی.
در اغلب موارد نیازی به فاصلهگیری نیست، اما به افراد توصیه میشود از تماس نزدیک با نوزادان و زنان باردار تا چند ساعت خودداری کنند، تا زمانی که ماده رادیواکتیو از بدن دفع شود.
معمولا آمادگی خاصی نیاز نیست. بیمار باید از باردار بودن خود اطلاع دهد و ممکن است از او خواسته شود قبل از اسکن مقدار زیادی آب بنوشد تا به دفع سریعتر ماده کمک کند.
این زمان به بدن اجازه میدهد تا رادیودارو در استخوانهایی با فعالیت غیرعادی تجمع یابد. این تأخیر باعث افزایش وضوح تصاویر و دقت در تشخیص مشکلات استخوانی میشود.